На 6 јули 2026 во Берово се одржа Регионален форум на Источниот плански регион за одржлив третман на биоотпадот, во рамки на проектот „Нула биоотпад: системски промени во партнерство со граѓаните", поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика Мобилитас, а спроведуван од Зелен институт во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми.
Целта на проектот е да се придонесе за транзиција кон „нула отпад“ општини, преку системско подобрување на управувањето со биоотпадот, заради помало загадување и ризици од пожари, искористување на ресурсите, рационализирање на работата на јавните комунални претпријатија и поттикнување на циркуларната економија.
На 2 јули 2026 во Куманово се одржа Регионален форум на Североисточниот плански регион за одржлив третман на биоотпадот, во рамки на проектот „Нула биоотпад: системски промени во партнерство со граѓаните", поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика Мобилитас, а спроведуван од Зелен институт во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми.
Целта на проектот е да се придонесе за транзиција кон „нула отпад“ општини, преку системско подобрување на управувањето со биоотпадот, заради помало загадување и ризици од пожари, искористување на ресурсите, рационализирање на работата на јавните комунални претпријатија и поттикнување на циркуларната економија.
Поздравно обраќање имаше Зорица Стрезоска од секторот за ЕУ од Министерството за животна средина и просторно планирање. Форумот го модерираше Лилјана Поповска, а експертите Катарина Георгиевска и Аријан Тоска го презентираа истражувањето за управување со биоотпад во Североисточниот регион – со порака дека биоотпадот е ресурс, а не проблем.
На 29 јуни 2026 во Радовиш се одржа Регионален форум на Југоисточниот плански регион за одржлив третман на биоотпадот, во рамки на проектот „Нула биоотпад: системски промени во партнерство со граѓаните", поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика Мобилитас, а спроведуван од Зелен институт во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми.
Целта на проектот е да се придонесе за транзиција кон „нула отпад“ општини, преку системско подобрување на управувањето со биоотпадот, заради помало загадување и ризици од пожари, искористување на ресурсите, рационализирање на работата на јавните комунални претпријатија и поттикнување на циркуларната економија.
Поздравно обраќање имаа Градоначалникот на Радовиш, Љупче Почивалец и Зорица Стрезовска од секторот за ЕУ од Министерството за животна средина и просторно планирање. Форумот го модерираше Ана Петровска, а експертите Наталија Бургиева и Аријан Тоска го презентираа истражувањето за управување со биоотпад во Југоисточниот регион – со порака дека биоотпадот е ресурс, а не проблем.
Во Општина Кавадарци се одржа регионалниот форум за одржлив третман на биоотпадот, дел од проектот „Нула биоотпад: системски промени во партнерство со граѓаните“ поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика Мобилитас што го спроведува Зелен институт во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми.
Модераторката Ана Петровска посочи дека пренасочувањето на биоотпадот од депониите значи не само премин кон „нула отпад“ општини, туку и почист воздух и подземни води и помал ризик од пожари. Поздравно обраќање имаше Зорица Стрезоска од Министерството за животна средина и просторно планирање.
Повик за ангажирање на финансиски/институционален експерт
Здружението за еколошко одржлив развој Зелен институт од Скопје во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми , во рамки на проектот ,,Нула биоотпад: Системски промени во партнерство со граѓаните”, поддржан од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас, објавува заденички :
Jавен повик за ангажирање на финансиски/институционален експерт
Експертот ќе работи заедно со тим од технички експерти во две фази:
- Фаза A2.1 – Базично истражување (15 дена)
- Фаза A2.3 – Пред-физибилити студии (20 дена)
Овој прашалник е дел од проектот кој го спроведуваат Зелен институт и Националното здружение на сопственици на приватни шуми - Берово, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика Мобилитас,.
Целта на проектот е транзиција кон „нула отпад“ општини, преку системско подобрување на управувањето со биоотпадот и поттикнување на циркуларна економија. Фокусот е на биоотпадот, кој учествува со 30-60% од вкупниот отпад и е голем товар за јавните комунални претпријатија, а истовремено несоодветното управување претставува ризик за пожари, загадување и губење на вредни ресурси.
Овој прашалник е наменет за сите што создаваат биоотпад – домаќинства, угостителски објекти, преработувачка индустрија, земјоделски и шумски стопанства, а собраните податоци ќе се користат за подобрување на системите за управување со биоотпад и развој на циркуларна економија во нашите општини. Вашето учество е анонимно и истото ќе помогне да создадеме поздрава животна средина и одржлив развој во нашите општини.
Ви благодариме за учеството и Вашиот прилог кон циркуларна економија!
Содржината на овој прашалник е единствена одговорност на Зелен институт и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас или организациите што ја спроведуваат.
Зелен институт Скопје, во партнерство со Националното здружение на сопственици на приватни шуми, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас, во рамките на проектот ,, Нула биоотпад : Системски промени во партнерство со граѓаните” објавува јавен повик за ангажирање на два (2) технички експерти (во понатамошниот текст „експерти“), кои ќе обезбедат аналитичка, истражувачка и техничка поддршка во рамки на проект за утврдување и институционално прифаќање на решенија за управување со биоотпадот во следните региони и пилот - општини:
Јавен повик за ангажирање на два технички експерти
- Експерт 1: Вардарски и Југоисточен плански регион (пилот-општини: Кавадарци и Радовиш)
- Експерт 2: Источен и Североисточен плански регион (пилот-општини: Берово и Куманово)
Почитувани,
На 28.8.2025 до Министерството за енергетика, минерални суровини и рударство, беше испратено мислењето на 25 граѓански организации за предложените закони за рударство и геологија, кои се поставени на ЕНЕР. Законите се анализирани од аспект на заштита на животната средина, биодиверзитетот и здравјето на луѓето.
Како сублимат на поединечните реакции на повеќе граѓански здруженија дадени се ПРЕДЛОЗИ, кои се базираат врз ЗАБЕЛЕШКИТЕ по текстот на законите, со фокус на Законот за рударство.
„ПРЕДЛОЗИ:
1. Предлагаме Законите да имаат јасен екологистички пристап, а Министерството да го проектира развојот на оваа гранка УМЕРЕНО за неметалични суровини, додека за металични суровини да се стави МОРАТОРИУМ. Така, Македонија ќе биде заштитена од нови хаварии и загадувања, на кои сме сведоци, а ќе се осигура ИДНИНАТА на идните поколенија.
2. Македонија ДА ЈА КОМПЛЕТИРА РЕГУЛАТИВАТА за заштита на животната средина во сите области, според последните највисоки стандарди на ЕУ.
3. ДА ГИ РЕШИ ПОСТОЈНИТЕ ЕКОЛОШКИ ПРОБЛЕМИ во рударството и металургијата, но и во целокупната индустрија, преку ревизија на еколошките дозволи и концесии (со сите постојни јаловишта и хидројаловишта), во соработка со бизнис секторот, заради унапредување и екологизирање на технолошките процеси.
4. ДА ГИ ЗАЈАКНЕ ИНСПЕКЦИИТЕ задолжени за рударството и индустријата (за технички работи, за рударство, за животна средина, за градежништво), со акцент на Државниот инспекторат за животна средина и да се воспостави независен систем за еко-мониторинг на влијанијата врз почвата, водата и воздухот, со обврска за јавно објавување на резултатите.
5. ДА СЕ ДОНЕСЕ ПРВО СТРАТЕГИЈАТА за рударство со СЕРИОЗНИ И ТРАЈНИ КРИТЕРИУМИ за тоа каде и какви рудници би можеле, а каде и какви НЕ БИ МОЖЕЛЕ да се отворат, под никакви околности и при никаква промена на властите.
6. Да се обезбедат правата од АРХУСКАТА КОНВЕНЦИЈА: пристап до информации за сите фази од рударските постапки, учество на јавноста во одлуките за отворање и продолжување концесии, пристап до правда за граѓаните и граѓанските организации во случаи на повреда на еколошките стандарди.
На ваков начин, Македонија може да се развива стратешки обмислено и стабилно, со граѓани кои ќе живеат квалитетен живот во здрава животна средина, без фрустрации и стресови поради можен рудник како тешка Г1 загадувачка индустрија во нивниот двор.
Денеска граѓански активисти поднесоа забелешки на Стратегијата за рударство во име на 47 организации и институции од секторот за животна средина во Министерството за енергетика, минерални суровини и рударство. Овој документ, заедно со Стратегиската оцена за животната средина, беа претставени на јавна расправа пред неполн месец на Технолошко-металуршкиот факултет Скопје.
Изјави за медиумите дадоа Лилјана Поповска од Зелн институт - Скопје и Костадин Ристоманов од Еко Долина - Ново Село.
Екологистите тргнуваат од лошите искуствата во минатите десетина години, со неусогласеност и неспроведување на законите, како и со вешто избегнување на процедурите од страна на концесионерите, кога се создаде огромна група незадоволни граѓани. Тие успеаја да ги спречат најавените девастирачки процеси преку непрекинато протестирање. Забелешките се во насока да се заштити населението од незаситните апетити на интензивното рударство, за да се осигура иднината на младите.
Граѓанските активисти велат: „Инсистираме нашите забелешки да се земат сериозно предвид, за да ги избегнеме непријатните сцени пред одговорните институции од минатото, како и правните битки, во одбрана на законитоста и нашето право на здрава животна средина. Ајде да се согласиме дека сите сме на иста страна, Вие што ги изработувате овие документи, Вие што ги одобрувате и ние што се бориме да ги екологизираме тие документи и таа пракса. Да го избегнеме можното незадоволство на засегнатите граѓани, водејќи се од мотото на Стратегијата за рударство: Не по секоја цена.“
Иако тимот на изготвувачи на Стратегијата вклучил одредени содржини од нивните претходни дописи, сметаат дека: „Заклучоците не произлегуваат од содржината, па документот и понатаму силно го фаворизира концептот за Македонија како рударска земја, со рударството како носечка индустрија. Поради ова, Стратегијата останува еколошки неприфатлива, а во услови кога имаме компаративни предности за земјоделие и туризам, како и за други стопански незагадувачки гранки, логично и одговорно би било да се проектира развојот на оваа гранка умерено, мудро исчекувајќи развој на нови технологии за експлоатација на минерални суровини кои нема да загадуваат, со што ќе се предложи ограничен раст во наредниот период, за да биде Македонија заштитена од нови хаварии и загадувања, на кои сме сведоци.“
Предложената Стратегија за рударство и понатаму е во колизија со сите стратегии за земјоделие и туризам на истите простори, без темелна „кост-бенефит“ анализа. Рудници се предлагаат насекаде, дури и во самите заштитени подрачја, туристички места и производни региони за храна!
Во Стратегијата се промовира поимот на „одржливо рударство“, што е всушност оксиморон, зашто се планира огромен број рудници, буквално на секои 10 км! За екологистите, заканувачки изгледаат картите со стотици рудни наоѓалишта во секое ќоше од Македонија и прашуваат: „Дали се тука оние околу 80 рудни наоѓалишта, од кои над 20 за металични суровини, за кои беа доделени концесии за детални геолошки истражувања и сега се спремни за побарување концесии за експлоатација? Дали тоа би значело 80 нови рудници веднаш!?“ Потсетуваат дека граѓанските протести против опасни рудници почнаа во 2016 кога се расчу за отворањето на тие 20-ина рудници за метали среде плодниот и убав Југоисток, а дека забраната на цијаниди и сулфурна киселина во 2019 ги пресече најопасните планови.
Реагираат и на предлогот за „браунфилд“ инвестиции врз стари рудници без претходно да се исчистат и санираат: „Рударството мора да биде строго контролирано, со највисоки еколошки стандарди, според најдобрите технолошки практики. Онаму кај што не се можни такви еколошки стандарди, не се можни ни рудници – ова важи пред се за рудници за метали.“
Бараат да се унапреди Законот за животна средина со повикување на најдобрите технолошки практики, што ќе повлече ревизија на одредени еколошки дозволи за индустриските објекти, во насока на почисти технолошки процеси и поголема безбедност за луѓето, природата и биодиверзитетот. Во случајот со рудниците, тоа веројатно би значело промена на технологиите и за неколкуте стари рудници, кои не можеа да бидат опфатени со законот за забрана на опасни хемикалии поради веќе претходно издадени концесии (а ниеден закон не важи ретроактивно), по што би се утврдил одреден максимален рок за користење на цијаниди, киселини и други токсични материи. Посебно забележуваат на отсуството на јасен и недвосмислен став околу употребата на цијаниди за екстракција на метали, стравувајќи дека тоа имплицира дека некои рударски кругови имаат намера да го доведат во прашање Законот за минерални суровини во делот на забраната за употреба на цијаниди и сулфурна киселина.
Посебна забелешка ставаат на Акцискиот план што предвидува дискреционо право на Министерот за енергетика, минерални суровини и рударство да може да и предложи на Владата „да донесе уредба за прогласување на рударско подрачје за јавна корист“. Сметаат дека ова би било крај на правниот систем во оваа област и легализација на корупцијата во рударството.
Под заглавието за усогласување на националното законодавство со она на ЕУ, се зацртува брзо носење на европската Регулатива за критични суровини, штом ќе стапи на сила. Со неа се наложува секоја земја да произведе и преработи одреден процент од тие минерали. Оваа регулатива е во завршна фаза на носење во самата ЕУ и сеуште предизвикува сериозни дебати и размисли за начинот на нејзино спроведување. Потоа додаваат: „Нам во Македонија ни недостига Директивата 2010/75/ЕУ за максимално дозволено присуство на цијаниди во испусните води од метални рудници, која се однесува на нашите стари рудници кои во моментов сеуште работат со таа технологија. Нам ни недостига и бескомпромисна контрола на рудниците и сите други индустриски инсталации. Ни недостигаат и нови закони и подзаконски акти усогласени со ЕУ: за животна средина, води, почви (воопшто нема никаков), нови гранични вредности за загадување на воздухот, водите и почвите, за контрола на индустриското загадување, како и редица сертифицирани методи за испитување на разни видови загадување.“
Заклучоци за Стратегијата за рударство:
1. Предлагаме Стратегијата да усвои екологистички пристап во заклучоците и акцискиот план.
2. Македонија ДА ЈА КОМПЛЕТИРА РЕГУЛАТИВАТА за заштита на животната средина во сите области, според последните највисоки стандарди на ЕУ.
3. ДА ГИ РЕШИ ПОСТОЈНИТЕ ЕКОЛОШКИ ПРОБЛЕМИ во рударството и металургијата, но и во целокупната индустрија, преку ревизија на еколошките дозволи и концесии, во соработка со бизнис секторот, заради унапредување и екологизирање на технолошките процеси.
4. ДА ГИ ЗАЈАКНИ ИНСПЕКЦИИТЕ задолжени за рударството и индустријата (за технички работи, за рударство, за животна средина, за градежништво).
5. ДА СЕ ДОНЕСАТ СЕРИОЗНИ И ТРАЈНИ КРИТЕРИУМИ за тоа каде и какви рудници би можеле, а каде и какви НЕ БИ МОЖЕЛЕ да се отворат, под НИКАКВИ околности и при НИКАКВА промена на властите.
На ваков начин, Македонија може да се развива стратешки обмислено и стабилно, со граѓани кои ќе живеат квалитетен живот во здрава животна средина, без фрустрации и стресови при секоја промена на властите.
Според екологистите, вториот документ, Стратегиската оцена на животната средина (СОЖС) не ги прикажува реално ризиците за еколошкиот, социјалниот и економскиот развој на земјата од отворањето нови рудници за експлоатација на металични и други минерални суровини и се фокусира на конструирани придобивки. Не се прикажани и обработени реални штетни и опасни влијанија од постојните рудници, во редовен процес и во услови на хаварии, што повеќе пати се случуваат.
Направен е обид да се објаснат заканите од рударството, без да се цитираат примери за оцена на загадувањето од повеќе хаварии кои се случиле во сите рудници. Отсуството на вакви примери ги компромитира сите тврдења за поволностите што се очекуваат од отворањето нови рудници, занемарувајќи ги реалните опасности и последиците од веќе настанати излевања од хидројаловишта како резултат на пукање на брана, цевки и дефекти на друга опрема.
Во СВОТ анализата како закана е наведено „постојано зголемување на еколошките стандарди што влијае на исплатливоста на инвестициите“, па се изразува „загриженост“ дека при построга обврзувачка регулатива за инвеститорите, тоа би го намалило профитот. Искуството говори дека, во отсуство на квалитетен инспекциски надзор, ќе се избегне примената на мерки за ублажување на влијанијата и ќе се продолжи со несогледливо загадување на животната средина.
„Индикатори за следење на реализација на целите, индикаторите и цели за следење на состојбата на животната средина: СОЖС поставува индикатори за следење на состојбата на животната средина, кои се базирани на оние утврдени со интегрираните еколошки дозволи. Интегрираните еколошки дозволи се издаваат согласно Законот за животна средина, кој не предвидува обврска за примена на најдобрите достапни техники. Отсуството на Закон за контрола на индустриските емисии резултира со несоодветни гранични вредности за емисии и неефикасен мониторинг на животната средина.“
Во описот на влијанијата на Стратегијата врз животната средина, се идеализираат влијанијата од управувањето со отпад, а процесите на ревитализација се опишани како „бајка за возрасни“. Наведени се придобивки како „заштита на екосистемите и ублажување на климатските промени“, без притоа да се анализираат конкретни проблеми како загадувањето на водите, воздухот и земјиштето, за што има докази. Се игнорираат долгорочните последици врз населението од загадувањето, особено од истекувања од руднички јами (на пр. кисели руднички истекувања).
Во делот за намалување на загадувањето се ветува „подобрување на јавното здравје“, но се игнорираат постоечките еколошки жаришта и нема план за нивно санирање. Постојните еколошки жаришта ќе продолжат да загадуваат, бидејќи пред тие да станат„браунфилд“ локации, ќе мора да се изврши нивна целосна санација и рекултивација. Ова не може да го финансираат идните инвеститори, бидејќи станува збор за стотици милиони евра, за кои не зборува ниту Стратегијата ниту СОЖС. Иако се нагласува искористувањето на затворените рудници за обновливи извори на енергија, нема јасен план за реализација ниту за обезбедувањето финансиски средства. Изоставен е фактот дека деградираните локации не може волшебно да станат „брауфилд“ локации, бидејќи на нив се исталожени токсични и канцерогени материи, врз кои не може само да се постават фотоволтаични панели пред истите да се исчистат и рекултивираат.
Употребата на рециклирање и повторна употреба на материјали е претставена како решение, без јасни механизми или обврзувања за компаниите.
Заклучоци за Стратегиската оцена на животната средина – СОЖС:
1. Анализираната СОЖС – Стратегиска оцена на животната средина претставува САМО инструмент за олеснување на усвојувањето на Стратегијата за рударство, НАМЕСТО да ги претстави реално можните ризици и да ги дискутира решенијата, доколку такви постојат.
2. Затоа, овој документ ТРЕБА ЦЕЛОСНО ДА СЕ РЕВИДИРА и да се одржи најмалку уште една јавна расправа на која ќе се разговара ЗА РЕАЛНИ, НАМЕСТО ЗА ИМАГИНАРНИ И ИДЕАЛИЗИРАНИ СОСТОЈБИ И ПЛАНОВИ.
Зад овие забелешки и заклучоци стојат: Зелен институт, Еко Долина - Ново Село, Здрава Котлина – Струмица, Зелените од Гази Баба, ИКС Институт за комуникациски студии, О2 иницијатива, Грин.орг – Кочани, РАДАР, АРНО, Фронт 21/42, Еко-живот – Кавадарци, Еко звон, ЦИКП, Го сакам Водно, АРТ ПОИНТ – ГУМНО, Новинари за човекови права, Балканска водна мрежа, Национален Рома Центар, Охрид SOS, ЕКО ЛОГИК, Гоу Грин, Геосфера – Битола, Ековита – Неготино, Здружение на мултиетничко општество за човекови права Штип, Рурална коалиција, Куќа на среќата, Институт за биологија при ПМФ и проф. Рената Ќуштеревска, Институт за демократија, АДИ, МЦМС, МАЦЕФ, Чеинџмејкерс, Е.Д.Е.Н., Зелен хуман град, Вила Зора Велес, ДЕМ, Независни од Карпош – За заштита на Карпош, СТИГА Е – Ново Село, Струмица и Босилово, Млади за Македонија, Центар за управување со знаење, Полимат 13 – Богданци, МЕД, Проф. Валентина Стаменковиќ од Институт за биологија при ПМФ, Граѓански центар за одржлив развој ЕГРИ, Млади правници, Еко Герила Тетово, Локал Акт Македонски Брод.
Градоначалникот на Кисела Вода, Орце Ѓорѓевски, го поддржа предлогот за измени на Законот за урбано зеленило што му го претставија Лилјана Поповска и Ана Петровска од Зелениот институт. Градоначалникот вети дека ќе го изложи предлогот од Зелен институт на седница на ЗЕЛС, како актуелен негов претседател.
Предлог-измените беа изработени во рамките на проектот „Повеќе зеленило за отпорно Скопје“, под водство на Зелен институт и поддршка од Шведска. Целта на законот е да се спречи уништување на градското зеленило со урбаната експанзија и непочитувањето на законите.
